Chúng tôi rất tâm đắc với ý kiến của nhà nghiên cứu Văn Giá phát biểu “ngoài lề” cuộc tọa đàm tiểu thuyết Blogger của nhà văn Phong Điệp cách đây chưa lâu, đại ý rằng: Tính từ năm 1945 đến nay, hoạt động phê bình nước nhà diễn ra theo ba xu hướng. Xu hướng phê bình “dạy bảo” sáng tác bắt đầu từ ngày lập nước, kéo dài trong suốt hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Xu hướng phê bình “hòa giải” với sáng tác được manh nha sau ngày thống nhất 1975 và phát triển mạnh trong những năm cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI. Còn phê bình đương đại có xu hướng “đồng hành” với sáng tác. Xin được nói thêm, nhìn ở khía cạnh phương pháp, về cơ bản hoạt động phê bình văn học cũng chia thành ba giai đoạn tương ứng ba xu hướng trên. Giai đoạn 1945-1975 là thời “hoàng kim” của phê bình xã hội học với những điểm nhấn chủ yếu vào quan điểm, lập trường giai cấp, ý thức chính trị của nhà văn cũng như tác phẩm. Giai đoạn 1975 đến những năm cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, phê bình thi pháp học đóng vai trò “đầu tàu”. “Tích hợp” và “liên ngành” các phương pháp là “chủ âm” của phê bình đương đại.
Tuy nhiên, dù trải qua nhiều biến chuyển trong một khoảng thời gian dài hàng chục năm và mặc dầu chưa có trong tay những khảo cứu, thống kê xã hội học đầy đủ, nhưng chúng tôi tin rằng hoạt động phê bình văn học nước nhà ít có ảnh hưởng đến tầng lớp bạn đọc phổ thông. Mối quan tâm, tình cảm của bạn đọc phổ thông dành cho văn học có khi đậm, khi nhạt, thay đổi theo thời gian thì cũng chỉ dành cho sáng tác. Dường như suốt mấy chục năm qua (và cho đến thời điểm này) tình cảm của độc giả dành cho lĩnh vực phê bình văn học không thay đổi nhiều, vẫn nằm trong hai chữ “thờ ơ”. Người đọc phê bình chủ yếu vẫn là người trong giới văn chương. Trường hợp một tác phẩm phê bình được đông đảo bạn đọc phổ thông yêu thích như Hoài Thanh và Thi nhân Việt Nam là ngoại biệt hiếm hoi.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên đã được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình chỉ ra: do người viết phê bình trình độ kém, do sự phức tạp của một hoạt động đi chênh vênh giữa hai sợi dây song song không bao giờ gặp nhau là nghệ thuật và khoa học… Ở đây, chúng tôi muốn thử lý giải tình trạng này từ góc nhìn cá nhân mình có ít nhiều hứng thú đó là phân tâm học. Gạt qua những mỹ từ mang nặng tính “ngoại giao, lễ lạt” như “tôi viết dưới ánh sáng của Chúa”, “tôi viết để phụng sự nhân dân, phục sự đất nước” cùng những câu nói chân thật như “tôi viết để kiếm tiền”, “tôi viết vì ngoài viết văn ra tôi không biết làm gì khác cả” hay đại để những câu nói theo hai khuynh hướng trái ngược nhau như thế, từ trong vô thức sâu thẳm của người sáng tác, hành động viết có mục đích đơn giản hơn rất nhiều: Tôi viết để khẳng định mình, để nhiều người biết đến mình. Đó là một dạng thức khác của “bản năng sinh tồn” trong con người. Người sáng tác muốn bảo đảm sau này bản thể vật chất (thân xác) có mất đi thì mình vẫn hiện hữu trong thế giới bằng tác phẩm. Do đó có nhiều người đọc, nhiều người biết, nhớ tác phẩm của mình là mục đích cao nhất của nhà văn khi sáng tác. Tương tự như vậy, gạt qua những cách nói “khiêm tốn”, “khách sáo” như “Trên đây chỉ là cách hiểu của tôi về tác phẩm, còn có nhiều cách hiểu hay hơn, chính xác hơn”, do tính chất khám phá, “phát hiện chân lý” của tác phẩm nên từ trong bản nguyên mênh mông của người phê bình, tâm lý cách hiểu của tôi về tác phẩm là hay nhất, đúng nhất có vai trò quan trọng hơn tâm lý càng có nhiều người đọc càng tốt của người sáng tác. Trong vô thức của người phê bình sẽ xuất hiện những suy nghĩ: “Bài phê bình của người kia chắc gì đã đúng. Đúng chắc gì đã hay. Ừ cho là đúng, là hay nhưng chưa chắc đã đúng, đã hay bằng cách hiểu của mình”. Từ đó, cũng trong vô thức sẽ hình thành nên tâm lý “ghét ý kiến phê bình” của người khác của mọi người khi mình xuất hiện trong tư cách của nhà phê bình. Bạn đọc phổ thông khi tiếp cận một tác phẩm văn học là họ đã đóng vai nhà phê bình dù họ có chủ ý hay không chủ ý. Và lúc đó, tâm lý “ghét ý kiến phê bình” sẽ trỗi dậy vô thức trong họ, khiến họ không mấy quan tâm và hứng thú đến bài viết của những nhà phê bình chuyên nghiệp một cách ý thức hay không có ý thức.
Những kiến giải trên đây của chúng tôi chỉ nhằm khẳng định việc bạn đọc không mặn mà với hoạt động phê bình có nguyên nhân từ yếu tố vô thức chứ không nhằm một “dụng ý” nào khác. Mặt khác, con đường từ vô thức đến ý thức, từ ý thức đến hành động thực tế là rất xa nhau và nhiều khi không liên quan đến nhau. Quan trọng hơn cả là hiểu vô thức của mình là cách để tránh xảy ra những hành động “đáng tiếc” có nguồn gốc từ nó.
Xin được trở lại với vấn đề chính của bài viết, có thể thấy việc bạn đọc không hứng thú với phê bình văn học cũng bởi những người làm phê bình (chuyên nghiệp) chưa quan tâm đến họ như những người sáng tác. Do đó nhằm thu hút được mối quan tâm của bạn đọc phổ thông nhiều hơn nữa chúng tôi thiết nghĩ hoạt động phê bình văn học đương đại cần phải tăng cường sự tương tác (chữ tương tác được dùng với ý nghĩa có sự trao đổi, liên hệ qua lại lẫn nhau) với họ nhiều hơn nữa. Nền phê bình đương đại và trong tương lai theo chúng tôi nên là nền phê bình tương tác, lấy việc thu hút sự chú ý của bạn đọc phổ thông vào văn bản phê bình làm nhiệm vụ trung tâm. Để niềm mong muốn trở thành hiện thực, có một vài giải pháp chúng ta nên tiến hành ngay, bao gồm:
1. Điều tra xã hội học bạn đọc phổ thông
Đây là công việc chưa được tiến hành từ trước đến nay và chúng ta cần phải chấm dứt ngay sự thật “đáng trách” ấy. Điều tra xã hội học sẽ giúp chúng ta biết bạn đọc phổ thông đương đại có hứng thú với kiểu phê bình nào: lối phê bình hàn lâm kinh viện hàm lượng lý thuyết cao, lối phê bình tung tẩy câu chữ hay lối phê bình dung hòa giữa hai kiểu phê bình trên, lối phê bình ôn hòa nho nhã hay lối phê bình “đao to búa lớn”... hay không có hứng thú gì với phê bình. Điều tra xã hội học sẽ cung cấp cho những người viết phê bình cái nhìn khái quát về xu hướng lựa chọn của bạn đọc phổ thông để từ đó có những điều chỉnh thích hợp. Công việc này cần thực hiện một cách thường xuyên, và nên xếp vào dạng một hoạt động thường quy của phê bình văn học. Nơi phù hợp nhất cho công việc này theo chúng tôi là phòng Xã hội học văn học thuộc Viện Văn học, một phòng ban vừa am hiểu văn học và xã hội học.
2. Nâng cao kiến thức văn học cho bạn đọc phổ thông
Thực tế chỉ ra rằng việc bạn đọc phổ thông không mấy hào hứng với những bài phê bình văn học (đặc biệt là những bài mang tính hàn lâm kinh viện) có nguyên nhân từ việc họ không hiểu (hay không nắm được) những lý thuyết sử dụng trong bài viết đó. Do vậy, việc nâng cao, “bổ túc” kiến thức cho họ cũng là việc làm mang đem lại hiệu quả thiết thực. Cần có nhiều hơn nữa những cuốn sách giới thiệu khái lược được viết giản dị, dễ hiểu, tươi mới, lược bỏ đi những đặc trưng “khô, khó, khổ” đã thành “thương hiệu” của loại sách này nhằm cung cấp cho bạn đọc phổ thông những tri thức tối giản nhất về văn học sử, lý luận văn học và các phương pháp sáng tác, phê bình văn học.
3. Tăng cường sự tương tác với báo chí
Chúng ta nên đẩy mạnh sự tương tác của hoạt động phê bình văn học với báo chí (báo giấy và báo mạng) lên một bình diện mới. Đối với những tờ báo tổng hợp, hoạt động phê bình văn học chủ yếu tập trung ở những bài điểm sách, giới thiệu sách. Theo chúng tôi, đa phần những bài viết đó đều chưa chạm đến ngưỡng của một bài phê bình văn học vì sự sơ sài, hời hợt thậm chí cẩu thả, sai lệch về nội dung. Vì vậy việc bạn đọc – và cả người trong giới văn học – có cái nhìn không mấy thiện cảm với hoạt động này cũng dễ hiểu. Do đó, nâng cao chất lượng của những bài điểm sách, giới thiệu sách sao cho ra dáng một bài phê bình “tử tế” là việc cần thiết. Mặt khác việc giới thiệu những bài điểm sách, giới thiệu sách chất lượng cũng cần được tiến hành thường xuyên, liên tục nhằm tạo cho bạn đọc phổ thông (có số lượng lớn) thói quen tìm đọc trước hết bài phê bình (điểm sách) sau đó mới là tác phẩm được giới thiệu. Đối với các báo chuyên ngành văn học, mong muốn của chúng tôi không gì hơn là có nhiều hơn nữa những bài phê bình thuần túy. Ở khía cạnh này, chúng tôi rất vui mừng trước sự ra đời của trang web lyluanvanhoc.com của phòng Lý luận Viện Văn học. Nếu chúng tôi không nhầm thì đây là trang web đầu tiên chuyên về lý luận, khảo cứu và phê bình văn học trong vô số các trang web văn học hiện nay. Tuy nhiên trang web vẫn rất “nặng” về nghiên cứu đúng với tinh thần của phòng Lý luận. Chúng tôi mong muốn những người làm trang web này sẽ chú ý nhiều hơn về lĩnh vực phê bình.
4. Phá vỡ tính hoàn chỉnh của phê bình văn học
Những gợi mở trên, xét cho cùng chỉ là những nhân tố mang tính chất “ngoại biên”. Điều cốt yếu để thu hút bạn đọc phổ thông đến với hoạt động phê bình văn học nằm ở chất lượng bài phê bình. Xưa nay, khi đánh giá một bài phê bình, chúng ta đều lấy hai tiêu chí cơ bản: đúng và hay dựa trên hai đặc trưng khoa học và nghệ thuật. Theo chúng tôi cái đúng và cái hay của một bài phê bình nằm ở hai chữ đủ và gợi. Hãy nhìn lại cách thức Hoài Thanh phê bình. Nhận xét về đặc trưng sáng tác của các nhà Thơ mới, ông viết “Tôi quyết rằng trong lịch sử thi ca Việt Nam chưa bao giờ có một thời đại phong phú như thời đại này. Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Viên, và thiết tha rạo rực băn khoăn như Xuân Diệu” (Thi nhân Việt Nam). Những điều Hoài Thanh trình bày trong đoạn văn trên sau này được nhiều thế hệ nghiên cứu, phê bình cụ thể hóa trong hàng trăm bài viết nhưng tất cả không có sức thu hút bạn đọc phổ thông. Nguyên nhân là do những nhà nghiên cứu, phê bình đi sau đã làm một việc mà Hoài Thanh “khôn khéo” tránh đi: tạo dựng một văn bản hoàn chỉnh. Phê bình đương đại quan niệm: từ tác phẩm văn học (A) - thông qua hoạt động phê bình, nhà phê bình sáng tạo lại thành tác phẩm mới (A’). Giữa A và A’ tồn tại một sự khác biệt lớn về độ mở. Tác phẩm văn học (A) có độ mở lớn, gồm hai loại. Người sáng tác khi cần thiết sẽ phát triển các tình huống truyện mới của tác phẩm theo sự vô hạn của không, thời gian. Một tác phẩm văn học (đặc biệt là thể loại tự sự) không có kết thúc vĩnh viễn mà chỉ là tạm thời khép lại. Đó là hệ thống mở thứ nhất. Hệ thống mở thứ hai là sự tương tác mạnh mẽ của bạn đọc vào tác phẩm. Nhiều nhà văn hiện đại đã đăng tải từng phần tác phẩm của mình lên mạng, sau đó nhờ bạn đọc góp ý kiến xem nên triển khai tiếp theo hướng nào. Với cách mở thứ nhất, bạn đọc phổ thông sẽ theo dõi tiếp các tình tiết mới của câu chuyện, với cách mở thứ hai, họ sẽ thấy mình là một phần cấu thành của tác phẩm. Một bài viết phê bình văn học đáng tiếc không có được tính mở như vậy. Nó thường là một văn bản hoàn chỉnh, khép kín, giải quyết trọn vẹn một hoặc nhiều vấn đề của tác phẩm. Bạn đọc phổ thông không thấy vai trò của mình trong bài phê bình. Nói cách khác, bài phê bình văn học đã bị “bức tử” bởi sự hoàn chỉnh của chính mình. Hoài Thanh trong cuốn sách bất hủ của mình đã tạo ra những “bài phê bình không hoàn chỉnh”, vừa đủ và có sức gợi lớn tạo cảm giác “thòm thèm” vừa muốn khám phá tác giả được nhắc đến vừa muốn làm cho rõ những ý tác giả nói về tác giả đó trong bài phê bình. Vậy là Hoài Thanh thành công. Dẫn lại một ví dụ kinh điển, điều chúng tôi muốn hướng đến việc phá vỡ tính hoàn chỉnh này, nhằm tạo cho bạn đọc phổ thông một ảo giác về hoạt động sáng tác, từ đó gợi cho họ những hứng thú với hoạt động phê bình văn học. Hy vọng lúc đó hoạt động phê bình văn học sẽ khởi sắc và có thêm nhiều độc giả.
Trên đây là suy nghĩ của chúng tôi về hoạt động phê bình văn học đương đại. Đã đến lúc những người làm phê bình nên có một sự cầu thị thật sự từ phía bạn đọc phổ thông để nâng cao hơn nữa hoạt động phê bình, làm cho hoạt động này không chỉ là câu chuyện giữa nhà văn và nhà phê bình. Có như vậy mối quan hệ tay ba: nhà văn - nhà phê bình - bạn đọc phổ thông mới thật sự có ý nghĩa.
Nhà số 4, tháng 10-2011
ĐOÀN MINH TÂM