Rồng trong tâm thức người phương Đông không chỉ phản ánh quyền uy của quân vương, nó còn là sự vượt thoát về tinh thần của những con người lam lũ. Với ý nghĩa đó, biểu tượng rồng mang dấu ấn linh thiêng như một thứ ngôn ngữ quá vãng, phản ánh giá trị biểu trưng văn hoá. Người Việt Nam đã xem rồng như một thứ cổ mẫu kết tạo nên hằng số văn hoá tinh thần, phản ánh dấu ấn của nền văn hoá nông nghiệp lúa nước.
Trong tiểu luận Rồng Việt Nam và dòng sông Volga in trong Dòng chảy văn hóa Việt Nam, Niculin đã chỉ ra những cơ sở để khẳng định “rồng có thể coi là totem của Việt Nam” phù hợp với tính cách riêng của người Việt Nam, không lẫn với các nước có biểu tượng rồng. Dựa vào huyền thoại về Lạc Long Quân in trong Lĩnh Nam chích quái và đặc điểm văn hóa nông nghiệp trồng lúa nước, ông cho rằng “rõ ràng ở đây có sự so sánh với những nhân vật xuất hiện dưới dạng người… Tuy nhiên, trong văn hóa truyền thống của người Việt, hình tượng con rồng - một con vật tưởng tượng - trở thành biểu tượng quan trọng nhất. Điều đó được xây dựng bởi một yếu tố có ý nghĩa vô cùng lớn lao đối với cuộc sống của người Việt: Đồng bằng châu thổ sông Hồng, các sông hồ nói chung đã tạo nên cái nôi của nền văn hóa Việt. Chính người Việt từ xưa đã biết trồng lúa nước và đánh cá.”
Bằng việc thực nghiệm hệ thống sông ngòi chằng chịt, được coi là con đường thông thương chính một thời trong lịch sử kinh tế dân tộc, Niculin đi đến khẳng định: “Hoàn toàn có cơ sở để cho rằng hình tượng con rồng trong văn hóa Trung Hoa có nguồn gốc từ phương Nam, từ vùng Đông Nam Á, từ Việt Nam và các quốc gia láng giềng” và như vậy, rồng được coi như một dạng totem của người Việt là có cơ sở. Ông cho rằng điều này hợp lý, vì: “Con rồng của người Việt tượng trưng cho nước - thứ vô cùng quý giá đối với người nông dân, rồi, theo logic, nó trở thành biểu tượng của ấm no và hạnh phúc. Một cách tự nhiên, biểu tượng này thuộc về hoàng đế”, trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, “hình ảnh con rồng cao quý có sự tương phản với con rắn thấp hèn”, như minh chứng về niềm tự hào trong tính cách người Việt - những con người tuy chịu nhiều đau khổ trong đời sống lam lũ, song lại có nguồn gốc cao quý. Chính điều này là điểm gánh, nâng đỡ tâm hồn người Việt trong gian khổ, vẫn đứng vững và sáng ngời tinh thần dân tộc, dù là “nghèo” nhưng “không hèn”, dù “đói” nhưng sống “sạch”, dù “rách” nhưng vẫn “thơm”. Đó là phẩm chất chung mang tính cộng đồng của người Việt. Những kết luận trên không chỉ dựa vào tính cách và văn hóa người Việt để xây dựng thành lý thuyết về vật tổ, để thuyết phục hơn, Niculin đã căn cứ vào thực nghiệm lịch sử để kết luận hợp lý: “Rồng trở thành biểu tượng của nhà vua. Vì thế không có gì đáng ngạc nhiên khi vào thế kỷ X, một trong các hoàng đế Việt (Lê Long Đĩnh) lại có biệt danh là Ngọa Long, từ thế kỷ XI thủ đô của đất nước có tên là Thăng Long. Những địa danh Long và Rồng xuất hiện khắp Việt Nam…” Tích về Thăng Long vẫn còn như để làm rõ thêm ý kiến trên. Thăng Long nghĩa là rồng bay, biểu trưng cho sự phồn hoa của đất đất nước, dân tộc. Tiến sĩ H. R. Ferraye cho rằng, “nét đặc sắc của văn hóa Việt Nam là tính cách không chối từ của nó”. Khảo lược về rồng cũng chính là khảo về yếu tố “nước” (nước là môi trường sống của rồng), ở một góc độ nào đó có thể coi là một dạng cổ mẫu, bởi vì nó mang sức nặng tâm linh, tâm hồn và tính cách của cả nhân dân Việt Nam. Bằng việc nghiên cứu đặc trưng “nghiệm sinh và nội tâm hóa” của nước, Trần Quốc Vượng xem “nước có lòng đại lượng khoan dung”, biết gạn đục khơi trong giống như tính người Việt Nam”. Chẳng vậy, giặc phương Bắc đô hộ hàng nghìn năm mà văn hóa của ta vẫn là văn hóa của dân tộc Việt, làm kẻ thù phải khóc đứng khóc ngồi, vì sự thất bại trong âm mưu đồng hóa của chúng.
Trong túi khôn của văn hóa Việt Nam, truyền thuyết về Lạc Long Quân và Âu Cơ với cuộc hôn phối lịch sử sản sinh ra một trăm người con, mở ra tục lệ thờ cúng tổ tiên trở thành niềm kiêu hãnh, ẩn vào vô thức với lòng tự nhủ “con rồng cháu tiên”. Và từ lâu, rồng đã trở thành biểu tượng được đề cập nhiều trong lĩnh vực văn hóa. Các nhà nghiên cứu đã khai thác ở nhiều khía cạnh của siêu tượng ấy, tìm ra đặc thù biệt hóa. Rồng là con vật có tính tưởng tượng siêu hình của các dân tộc ở Á Đông. Vậy totem rồng của người Việt liệu có phải là sản phẩm tất yếu của quá trình ảnh hưởng văn hóa hay nó là biểu trưng của tính cách Việt. Nói về điều này có thể có ý kiến cho là sáo ngữ, nhưng sẽ không phải là đại ngôn khi khẳng định điều trên. Thứ nhất, biểu tượng rồng xuất hiện ở Việt Nam gắn liền với huyền thoại về “bọc trăm trứng”, khẳng định nguồn gốc sáng rõ của nó, có cơ sở thực tiễn tưởng tượng mà không phải là sự giao thoa ngẫu nhiên. Thứ hai, thần thoại hay truyền thuyết bao giờ cũng là sản phẩm của tư duy thuần túy thuở dã man, tất yếu, nó phải biểu trưng cho một mong ước hay niềm kính phục nào đó, điều này phổ biến khi nhìn nhận về kho thần thoại trên thế giới.
THÀNH PHƯƠNG