Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ vĩ đại, Danh nhân văn hóa kiệt xuất của Việt Nam. Tìm hiểu về văn chương của Người đã có rất nhiều nghiên cứu đi trước nhưng để bao quát và chuyên sâu một phương diện nghệ thuật độc đáo, đặc sắc là tiếng cười thì "Tiếng cười trào phúng Hồ Chí Minh" của PGS,TS Nguyễn Thanh Tú, Nxb Chính trị Quốc gia 2011) là công trình đầu tiên.
Để hoàn thành một tác phẩm dày 432 trang, tập trung về một đối tượng đặc biệt: Tiếng cười vĩ đại, phổ quát, dân chủ…, chắc chắn tác giả không thể viết năm một, năm hai mà phải nhiều năm, đọc, suy ngẫm, tìm tòi, đối chiếu, tra cứu… và nhất là phải có sự kiên trì, say mê, đam mê.
Hầu như tác giả đã đọc trọn bộ Hồ Chí Minh toàn tập (12 tập) và các tác phẩm khác ngoài toàn tập, đọc các nghiên cứu, đọc lịch sử và dĩ nhiên phải đọc, hiểu kỹ về tiếng cười. Nhờ vậy mà ở công trình này đã chọn được những dẫn chứng tiêu biểu nhất, đích đáng nhất về tiếng cười trào phúng Hồ Chí Minh có mặt trong các thể loại truyện ngắn, thơ, kịch, chính luận, báo chí, thành ngữ, tục ngữ…
Để làm nổi bật sự đặc sắc nghệ thuật cười với nhiều cung bậc như đả kích, mỉa mai, châm biếm, tự trào, hài hước, ý nhị mà thâm trầm sâu xa, tác giả triển khai theo 13 hướng tiếp cận: Hình thức tương phản; Nghệ thuật kéo độc giả vào truyện; Nguyên tắc suồng sã; Kịch hóa trần thuật; Mâu thuẫn trào phúng; Nguyên tắc “lột mặt nạ”; Ngụ ngôn trào phúng; Phương thức nhại; Ẩn dụ; So sánh; Chơi chữ; Dẫn ngữ trào phúng và Tập cổ, lẩy Kiều. Có thể còn những cách khác, ví như cách tiếp cận nghệ thuật đặt câu hỏi để “khóa mõm” đối phương là bọn thực dân đế quốc, nhưng để làm nổi bật được hiệu quả của 13 phương thức đậm đà chất muối hài hước, tinh tế mà mạnh mẽ cường tráng trong thế giới tiếng cười trào phúng Hồ Chí Minh như trong cuốn sách, chúng tôi cho rằng tác giả đã thành công. Nghiên cứu khoa học luôn là cuộc chạy tiếp sức, công trình đi trước luôn là điểm tựa, là sự mời gọi các công trình tiếp theo, sau công trình này chúng ta sẽ vui mừng đón nhận những tác phẩm khác góp phần làm phong phú, đầy đặn hơn, độc giả được hiểu sâu hơn về nghệ thuật trào phúng có một không hai này.
Sinh thời Hồ Chí Minh viết văn, làm báo đều vì mục đích: “Tự do cho đồng bào tôi, Độc lập cho Tổ quốc tôi”. Người viết bằng nhiều thứ tiếng, nhưng ở các tác phẩm tố cáo chế độ thực dân đế quốc phản động-tức những tác phẩm đậm sắc thái tiếng cười, thì phần lớn được viết bằng ba ngoại ngữ là Anh, Pháp, Hán. Tiếng cười cũng là một mã văn hóa cho nên khi chuyển dịch về tiếng Việt chắc chắn người dịch không thể chuyển trọn vẹn cái mã văn hóa tiếng cười. Mà muốn tìm hiểu để giúp độc giả thưởng thức sâu hơn hương vị tiếng cười, nhà nghiên cứu buộc phải đối chiếu với bản phiên âm. Ở công trình này, chúng tôi thấy tác giả đã phần nào làm được điều đó.
Với cảm nhận riêng của một người đọc chúng tôi tâm huyết với công trình công phu này, cảm ơn tác giả đã cho hiểu thêm một phương diện trong nhân cách cực kỳ lớn lao mà hết sức bình dị ở Hồ Chí Minh. Chúng ta hiểu thêm sức mạnh của tiếng cười trào phúng Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hòa nhất của vẻ đẹp văn hóa dân tộc với tinh hoa văn hóa thế giới; Chính trị mà rất nghệ thuật.
Chúng tôi xin chia vui cùng tác giả, nhất là sắp tới ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11, bởi anh từng và đang là nhà giáo, đồng thời lại là người lính. Phải chăng là như vậy mà đọc Tiếng cười trào phúng Hồ Chí Minh chúng tôi thấy rất rõ phẩm chất mạnh mẽ, tự tin của người lính và sự nghiêm cẩn, mực thước của nhà giáo ở người viết.
ĐINH THANH HƯƠNG
Nguồn: qdnd