Cầm trên tay tập thơ mới nhất của Nguyễn Hoa, tôi cứ vân vi nghĩ suy hoài. Đập ngay vào mắt người đọc là cái tựa: Máy bay đang bay và những bài thơ khác (Nxb Hội Nhà văn - 2011). Xem ra ít người trước nay chọn cái nhan đề giản dị tới mức đơn sơ, lại có phần dài dòng và lỏng lẻo như vậy để đặt tên cho đứa con tinh thần của mình. Trong khi người thơ trải đời và trải nghề như Nguyễn Hoa, theo ý hiểu của tôi, lại thường rất ư dụng công và cẩn trọng trong lao động nghề nghiệp. Còn nhớ, anh chính là tác giả của đoạn thơ này: Dập xóa hàng chữ viết/ Mặt ngác ngác ngơ ngơ… (Còn sống). Vậy ở đây chắc Nguyễn Hoa phải có nguyên cớ riêng của mình. Mà phải là những nguyên cớ sâu xa, vững vàng lắm kia. Thế là tôi quyết định hiểu thêm thơ anh bằng cách đọc thêm nhiều tập thơ trước đó như Từ một đến tám, Dự cảm mặt trời… Rồi tôi cũng dần nhận được câu trả lời cho riêng mình nằm trong quan niệm thơ của Nguyễn Hoa, nghĩa là ở nơi thẳm sâu mà quyết định nhất đối với người cầm bút.
Với Nguyễn Hoa, thơ chính là sự sống ròng - sự sống nhiệm màu, sự sống sinh sôi. Không hề ngại ngần, một lần anh quyết định lập ngôn: Phút của con chữ/ thành câu thơ/ tựa giờ/ sinh thành sự sống/ oa-oa (Sinh). Tôi nói vậy vì biết nhiều nhà thơ rất do dự khi cần phát ngôn quan niệm sáng tác của mình dưới bất cứ hình thức nào. Nguyễn Hoa không thuộc tip người này. Và chắc anh có lý lẽ của riêng mình. Tôi thích lối so sánh khá thấu đáo này của Nguyễn Hoa: Thơ hiện lên/ Như tiếng chim/ Thảng thốt/ Đầu đêm/ Không đợi sáng! (Tiếng chim). Chim hót theo nhu cầu tự bên trong sao chờ đợi được! Ẩn trong câu chữ ở đây là ý thức trách nhiệm cao về nghề nghiệp luôn thúc bách người cầm bút. Có điều, do đây là thơ nên sự sống lại phải cùng nhịp với trái tim da diết, thổn thức của nhà thơ: Hồn tôi run rẩy (Dây ơi). Tôi quý cái trạng huống run rẩy này trong sáng tạo. Nó luôn được nâng đỡ bởi nỗi khát vọng không cùng. Càng quý hơn vì biết người nghệ sĩ ở đây nguyện coi đó là thân phận của đời mình: Là chim/ Chim chỉ biết bay (Chim). Cái hay là ở chỗ: Chim biết bay bằng cánh của mình/ lên trời ngát (Chim). Đích là trời xanh cao rộng; phương tiện là đôi cánh của chính mình. Biết bay cũng có nghĩa là không thể rời đất mẹ. Với ý nguyện trước sau như một là làm hoa của đất. Vì, với anh, nếu không thế, sẽ như mây/ đang bay/ trên trời! (Nếu không). Chẳng hề thấy bất ngờ nếu chất thơ nảy ra trong tâm hồn dạng ấy lại gần gũi và vô ngôn như cỏ xanh kia: Mùa xuân sao e lệ/ Hay cỏ xanh ít lời?... (Cỏ xanh). Trong những trường hợp này, muốn lắng nghe, hơn nữa muốn thấu tỏ, phải chăng chỉ có một cách duy nhất là: Phải úp má xuống thôi/ Mới tỏ mờ lời cỏ… (Cỏ xanh).
Thì ra, từ bản tính sâu xa, Nguyễn Hoa vốn ưa cái chất thực. Trong thơ và có lẽ cả trong đời. Tôi ít nhiều nhận ra điều quý giá mà anh hằng nâng niu trong đời qua bài Báu vật. Thế nào là báu vật đích thực đây? Không dễ trả lời. Nguyễn Hoa đã đúng khi chọn tính thường tồn của những thứ chân quý ấy trong sự thử thách khốc liệt của thời gian làm tiêu điểm. Với nhân loại, đó là ngọn lửa từ lúc con người tìm ra cho đến giờ không tắt. Đó là lòng tốt, từ khi loài người xuất hiện vẫn truyền đời trên mặt đất. Đó còn là tình yêu do đôi lứa sinh ra cho đến giờ vẫn còn bí mật. Và cuối cùng, nhân vật trữ tình đưa ra quan niệm của chính mình trong lời khẳng định không chỉ với trí óc: Bồi hồi em - sự thật/ Đó là báu vật của anh! Phải tin vào lẽ phải lắm mới có thể thốt lên những lời thơ chân chất ấy. Mà Nguyễn Hoa tin thật! Cuộc đời nhiều đổi thay cũng nhiều hư giả đã sớm dạy anh điều đó: Có thật/ Mắt trời/ Mặt đất/ Môi người!/ Có thật/ Sự thật! (Có thật). Bảo một quan niệm như thế về báu vật là mới thì có lẽ không hẳn. Nhưng không vì thế mà không đáng trân trọng. Nhất là khi biết trên đời lắm thứ được coi là báu vật, khiến nhiều người lóa mắt, nhưng hóa ra không phải vậy. Điểm tựa đối với Nguyễn Hoa xem ra thật giản dị, giản dị tới mức hiển nhiên: Lòng giả làm sao có thơ thật. Giản dị đấy mà lại mang sức sống riêng. Đến nỗi một lần khác anh vẫn cả quyết tìm đến nó, chỉ có điều là ở thế phủ định: Bài ca chỉ tắt/ Khi không phải bằng trái tim mình hát ra. Và, Nguyễn Hoa đã sáng tạo ra không ít bài thơ hay dưới sự chỉ dẫn sát sao của những điều mình tin. Tôi thích bài Mùa thu của anh: Tiếng chim ngất trời trong vắt/ Rung rinh chạm cánh mây bay. Cái hay của những vần thơ nằm ở sự cảm nhận tinh tế trước cảnh vật quyến rũ của mùa thu. Nhưng trước hết là vì nó thật. Thật đấy mà không dễ gì phát hiện ra nổi. Nên mới gây thảng thốt trong lòng người đọc. Để khi niềm xúc động lắng xuống thì nhiều ý thơ thâm trầm khác của anh lại có dịp ngân nga: Việc lấp ngày mắt em sao mai. Nguyễn Hoa ưa viết những bài thơ một câu lắng đọng lại có hồn như mắt em thế đó.
Có phải vì thế chăng mà Nguyễn Hoa không ngại tìm đến những bài thơ ngắn, thậm chí rất ngắn: Câu thơ rời/ Tiếng vạc rơi/ Đêm vắng. Như ai từng trải qua đều rõ, những bài thơ ngắn sống được là nhờ biết tạo ra khoảng không gian màu nhiệm của thi ca - nơi mọi thứ đều âm vang những ý vị riêng truyền cho câu chữ những cái thần thái riêng lấp lánh. Nên mới có thể âm vang tỏa lan đến thế! Nguyễn Hoa sớm ngộ ra cái lẽ thiết cốt này trong bài thơ có tên là Đẫy: Đẫy trời, đẫy người/ Câu thơ vận hội! Cái quyết định hơn cả lại ở sức soi sáng nhờ sức nghĩ xa, nhờ tầm nhìn rộng: Nghĩ ngời ngợi ngất/ Ngàn thu xanh lời (Xanh lời). Nhà thơ nào lại không khao khát viết nên những câu xanh lời của (và thuộc về) ngàn thu. Bảo là nghĩ nhưng thật ra là sống đấy, sống đam mê và đầy ý thức, để tới một lúc nào đó, mọi thứ mọi chuyện ở đời đều trở nên gần gũi với trái tim thi sĩ: Tất cả đều gần gũi với tôi… (Gần gũi). Tâm hồn của nhà thơ như được mở rộng để bao dung tất cả.
Chẳng phải Nguyễn Hoa nhờ thấu hiểu ý nghĩa của thơ mà viết nên những dòng thơ này: Câu thơ màu nhiệm/ Giải thoát đời tôi (Kinh và thơ). Do vậy mà trước sau, trong bất cứ tình cảnh nào, anh cũng quyết đứng ra bảo vệ cái đẹp: Chim sơn ca mải mê cất cao tiếng hót… Người đi săn giương súng lên rình/ Mà không biết/ Chim sơn ca vẫn hót/ Cả cho số phận mình! (Chim sơn ca). Đọc những câu thơ triết lý của anh tự nhiên thấy vang lên câu nói nổi tiếng của văn hào Nga Dostoievski: Cái đẹp cứu rỗi thế giới! Có lạ không! Tiếng chim sơn ca như tiếng thơ kia, có gì mỏng manh hơn nó? Yếu ớt hơn nó? Thế mà cuộc sống con người sẽ ra sao đây nếu thiếu nó? Quan niệm được vậy phải là một người cả nghĩ. Với họ, lẽ tồn vong của thơ chắc phải được đặt lên hàng đầu. Chuyện ngàn đời về chất và lượng của sáng tạo hiển nhiên phải luôn là vấn đề thiết cốt: …Trăm trang in không biết/ Còn sống mấy chữ thơ! (Còn sống). Nguyễn Hoa bộc lộ những tâm sự nghề nghiệp này vào năm 1997 khi thơ anh chín dần theo năm tháng. Tuy nhiên, thời gian cũng kịp dạy anh một sự thật khác liên quan đến cái gọi là số phận của thơ. Quả không dễ nhìn nhận nên không dễ định đoạt. Trong bài Bạn, tặng một bạn văn, anh đã viết: Mất được có nhiều lẽ. Cái lẽ ấy được nói rõ hơn trong bài Phận thơ: Phận thơ cánh chuồn mỏng/ Mưa nắng là kiếp duyên. Vâng, chuyện được mất, sống còn của thơ là chuyện duyên kiếp thôi mà! Cần biết để tìm một lối ứng xử thích hợp khi duyên kiếp chưa quyết định chọn mình… Tôi muốn nói, người nắm được lẽ tồn vong của thơ đến mức đó cũng là người giữ được sự bình thản trước cảnh bể dâu của cuộc đời. Nguyễn Hoa từng thẳng thắn giãi bày với một bạn thơ thân thiết của mình như sau: Trên đường dài giữa bạn và thơ… Tôi tin bạn là người tử trận/ trước thơ! Anh đang khuyên bạn nhưng thực ra là đang nhủ mình: Điều xảy ra/ xin bạn chớ bất ngờ/ trước hạnh phúc (Trước hạnh phúc). Hiểu được quy luật nghiệt ngã đó, lạ thay, ít khi thấy Nguyễn Hoa nản lòng. Ngược lại, anh càng đòi hỏi cao ở thơ mình hơn.
Nguyễn Hoa không viết để mà viết đâu. Thơ anh chính là hồn anh đấy mà. Hãy đọc những dòng thơ anh trân trọng in ở bìa 4 tập thơ Từ một đến tám: Con chữ con ngươi mắt vậy/ đang nhìn bạn không nguôi… Tôi thành thật tin vào lời anh nói khi biết được những gì anh từng trải qua. Nhiều bài học anh nghiêm túc, chân thành học hỏi từ người khác mà ở đây thường là những bậc thầy văn chương. Tuy nhiên, nhiều hơn cả là những bài học được Nguyễn Hoa rút ra từ biết bao trải nghiệm đôi khi đớn đau của chính mình. Anh nghĩ gì khi như cánh buồm đứng trước biển cồn sóng dữ: Tôi hiểu: tôi cũng là cánh buồm/ Duổi dong trên mặt đất. Nên nhớ, cánh buồn chỉ đẹp lúc giương buồm căng gió giữa trùng khơi. Mà lòng người làm thơ xem ra lại hay dậy sóng, thường là sóng cả, sóng cồn. Càng không kìm lòng nổi nếu gặp những tâm hồn đồng điệu: Mở toang lòng cùng bạn Hạ Long (Cùng bạn). Nhất là những lúc say, vì tình sâu hơn là vì rượu nồng: Khi say mọc lời/ Bâng lâng hồn biếc (Chơi được). Từ chất rượu nhà thơ của chúng ta liên tưởng tới chất thơ là vì thế: Rượu càng trong/ Uống càng nồng (Rượu càng trong). Trên đời, những kẻ sành rượu, sành thơ không mấy khi uống rượu, ngâm thơ một mình. Ngay cả những khi “độc ẩm”, “độc ngâm” đâu phải không có hay không cần tri kỷ, tri âm. Đó là nguyên cớ khiến Nguyễn Hoa thủ thỉ tâm tình trong bài Những bài thơ: Đọc những bài thơ tôi… Mang đức tin - Như đã/ Ở đâu đó mỗi người. Muốn thế, không thể đi tìm bí quyết nơi người mà phải ở ngay nơi mình. Tôi chợt nhận ra cái lẽ tưởng ngược đời ấy khi đọc bài Cây rụng lá mùa đông của Nguyễn Hoa: Lá rơi trên vai tôi/ Hơi cây còn vẫn ấm// Giữa trời cây đứng nhận/ Cả mùa đông về mình. Tôi cũng chợt hiểu vì sao trong bao điều đáng nhớ và cần nhớ trên đời, anh lại không quên dành cho phút giây này: Bài thơ in báo đầu tiên… (Để nhớ).
Bởi, với Nguyễn Hoa, thơ chính là số phận của đời anh theo nghĩa đen của từ này. Đây, bài Với thơ: Hàng ngày tôi tự đóng đinh/ Số phận tôi vào số phận em. Và cứ thế, anh để cho cảm xúc và suy tưởng tự nhiên trôi đi… Vào lúc tưởng như ngừng lời thì lại tiếp tục trôi chảy một dòng bất tận: Bởi trái tim tôi có tia lửa nhỏ… Em! Như không thể nào khác thế! Vào năm 1981, Nguyễn Hoa viết bài Gửi năm tôi 53 tuổi. Anh mường tượng vào năm 2000 - năm chuyển giao thế kỷ: Năm các bạn đón bình minh thế kỷ. Lòng anh quặn lên một nỗi mong mỏi da diết: Các bạn đọc thơ tôi như người đồng chí/ Mong không chiếu cố cho mình điều gì quen. Xin anh cứ yên tâm, người đọc thông minh sẽ không chiếu cố khi thẩm định thơ anh đâu, nhưng họ lại sẵn sàng mở rộng lòng ra để hiểu anh và thơ anh. Họ không thể không biết thơ ấy cùng hồn ấy được sinh ra trong một hoàn cảnh như thế nào. Sợ nhất trên đời là những trái tim vô cảm, phải không, thưa nhà thơ Nguyễn Hoa? Và vì thế, xin anh hãy cứ sống và tin rằng mùa xuân đang ở với mình, quanh mình và trong mình. Khi mà: Một chút rờn xanh đáy mắt/ Tay ở trong tay ấm áp… Chỉ có vậy, thơ mới có lý do đi cùng anh qua mùa hạ, mùa thu rồi qua cả mùa đông nữa của cuộc đời
PHẠM QUANG TRUNG